Endonezya-Aceh'de çatışmalar yeniden başladı...

******************************************

Endonezya, devlet olarak çok sayıda irili-ufaklı adadan oluşmaktadır. 210 milyonluk nüfusuyla dünyanın en kalabalık nüfusa sahip devletlerinden biri. Bununla birlikte çok uluslu-milliyetli bir devlettir de Endonezya. Ulusal sorunda ezen-ezilen ulus-milliyetlerin varolduğu yerde, etnik çatışmalar da yaşanıyor... Endonezya'nın coğrafik konumu, yani çok adadan oluşması, aynı zamanda sözkonusu bölgelerdeki ulus veya milliyetlerin merkezi devlet iktidarına karşı mücadeleyle Endonezya devlet sınırlarından ayrılması koşullarını da kolaylaştıran bir rol oynamaktadır.
Endonezya'nın resmi dili "Bahasa Indonesia", diğer adıyla Endonezyaca'dır. Fakat geçmiş tarihi dönemdeki sömürgecilikten kalan İngilizce ve Hollandaca da okullarda okutulması yükümlülüğü olan dillerdendir. Bunun dışında Arapça da okutulması yükümlülüğü olan dillerdendir. Endonezya'da "malayo-polines" kökenli dilden 170'den fazla lisan konuşulmaktadır. Ayrıca "Papua-Lisanları" da var.
Bu yazımızda sözkonusu ettiğimiz Aceh ise, Endonezya'nın Sumatra bölgesinin kuzeyinde yer alan bir bölgedir. Acehliler esas olarak Müslüman bir halk. Özgür Aceh Hareketi (GAM) ise, bu bölgenin bağımsızlığı için mücadele hedefiyle oluşmuş ve kurulduğu 4 Aralık 1976 tarihinden beri mücadele vermektedir.

*******************************************

9 Aralık 2002'de Endonezya hükümeti ile Özgür Aceh Hareketi (GAM) arasında imzalanan barış anlaşmasıyla ilan edilen ateşkes, barış görüşmelerinin çıkmaza girmesiyle 19 Mayıs 2003'te sona erdi.
2000 yılının ortalarından beri arabuluculuk yapmakta olan ve merkezi Cenevre'de bulunan "Henri-Dunant Merkezi" (HDZ) müdürü, ateşkes imzalandığında, durumu "Aceh halkı için tarihi bir gün" olarak tanımlamıştı. Kimi burjuva medya temsilcisi de Doğu Timor'u da örnek göstererek, artık içinde bulunduğumuz tarihi koşullarda ulusal kurtuluş mücadelesinin barışçıl temelde, karşılıklı diyaloglarla başarıya ulaştığı; ulusal-etnik meselenin sistem içi reformlarla çözüme ulaştığı düşüncesini yaygınlaştırmaya çalıştı. Fakat ateşkesin son bulması ve Endonezya hükümetinin Aceh'e ĞGAM'ın silahlı güçlerineĞ saldırması gerçeği, burjuvazinin borazanlarının yaymaya çalıştığı görüşlerin gerçek yaşamla ilgisinin olmadığını; gerçek ulusal kurtuluşun kapitalizm şartlarında mümkün olmadığını bir kez daha gösterdi.
Aceh'te yürüyen mücadelenin amacını GAM "tam bağımsızlık" olarak ilan etmişti ve 4 Aralık 1976'da kurulduğundan bu yana da bu amaç için mücadele etti. 9 Aralık 2002'deki barış anlaşması ile bu hedeften vazgeçildiği bir durum ortaya çıktı.
Sözkonusu anlaşmaya göre Aceh'e özel özerk statü verilecekti ve barışın yerleştirilmesi için diyalog süreci başlatılacaktı. Bu süreçte öngörülenler ise, yarım sene içinde uluslararası izleyicilerin kontrolünde GAM gerillaları silahsızlandırılacak; buna karşı ise Endonezya devletinin otuz yıla yakın süreçte Aceh'teki insan hakları ihlallerini ortaya çıkarması, bu ihlallerin kurbanlarının ve yakınlarının zararlarını tanzim etmesi, saldırı için yerleştirdiği alanlardaki askeri gücünü geri çekmesi gerekiyordu. Barışın yerleştirildiği durumda da 2004 yılında Aceh'te, Aceh'in kaderi üzerine "özgürce" yapılacak seçimlere gidilecekti...
Diyalog süreci bağlamında da uluslararası temsilcilerin de yer aldığı ortak bir komite oluşturuldu. Diyalog sürecinde GAM esas olarak ateşkes anlaşmasına uydu. Ama Endonezya hükümeti ve ordusu özellikle Mart ayından beri ateşkesin sona erdiğini ilan etmek amacıyla gerekçe bulmak için elinden geleni ardına koymadı.
Görüşmelerde Endonezya hükümetinin Aceh'teki insan hakları ihlallerini ortaya çıkarması, suçluları cezalandırması vb. konularda adımlar atılmadı. GAM temsilcileri de hükümetin bu tavrına karşılık, gerilla güçlerini silahsızlandırmayacağı tavrını takınıp görüşmelerden çekildiğini açıkladı.
Hükümet ilk önce 12 Mayıs'a kadar, ardından da 17 Mayıs'a kadar uzattığı sürede GAM'ın kendilerinin dikte ettiği barışı kabul etmesi için ültimatom verdi. GAM'ın dikte edilen barışı kabul etmediği koşularda büyük bir askeri saldırı başlatılacağı da açıklandı.
19 Mayıs'a gelindiğinde Endonezya hükümeti 30 bin asker ve 10 bin polis gücüyle, savaş gemileri ve uçakları eşliğinde saldırıya geçti. Gerilla sayısı ise 5 ile 10 bin arasında verilmektedir. Böylece yaklaşık otuz yıl süren çatışmalar beş-altı aylık ateşkes sonrasında yeniden başladı. Bu seferki çatışmaların ne kadar süreceği tabii ki belli değil. Ama başta ABD ve İngiliz emperyalizminin temsilcileri olmak üzere uluslararası düzeyde takınılan tavırlarda, sorunun "barışçıl" temelde çözülmesi görüşü egemen haldedir. Bu durumda, sözkonusu saldırının Endonezya hükümetinin GAM'ı kendi istediği temeldeki bir barış görüşmesine zorlama çabası olarak da görülebilir.
GAM lideri Mahmud Malik ise, Stockholm'da yaptığı açıklamada, gerillaların Aceh'lilerin varolduğu sürece direneceklerini ilan etti.
19 Mayıs'ta başlatılan saldırı sonrasında Aceh'teki Endonezya silahlı güçlerinin sayısı giderek artırıldı. Endonezya hükümeti tüm uluslararası yardım kuruluşlarından bölgedeki faaliyetlerine son vermesini ve Aceh'i terk etmesini istedi. On binlerce sivil insan evini barkını terk etmek zorunda kaldı, kalıyor. Yüzden fazla insan öldürüldü. Kimilerinin yakın mesafeden başlarının arkasından ateş edilerek öldürüldüğü de verilen bilgiler arasındadır. Bu yönlü bilanço tabii ki gün geçtikçe yükselmektedir.
Kısacası medyadaki bilgilere göre, anda Aceh'e yönelik olarak 1975'te Doğu Timor'un işgalinden sonraki en geniş çaplı askeri operasyon gerçekleştirilmiştir.
Aceh'e basın mensuplarının girmesine izin verilmemektedir. Aceh'lilere Endonezya hükümetinin ırkçı siyasetinin bir göstergesi olan özel kimlikler dağıtılmaktadır. Bu kimlikler aynı zamanda GAM gerillalarına karşı mücadelenin de bir aracı olarak kullanılmaktadır. Yani her kim ki bu özel kimlik sahibi değilse, ya da yanında bulundurmuyorsa, gerilladan sayılarak katledilmeyle yüzyüzedir. Yüzlerce okul binası ateşe verildi. İnsan Hakları Örgütü temsilcileri hükümetin zorla göçertme, sürgün planlarının varlığını açıklayıp bu planlara karşı tavır takınma durumunda kaldı.

ACEH'TE KISACA MÜCADELE TARİHİ...

Aceh'deki bağımsızlık mücadelesinin geçmişi 1800'lü yılların sonlarına kadar uzanmaktadır. Aceh Britanya'nın sömürgesi olduğu dönemde kısa bir süre bağımsız devlet statüsüne sahip oldu. Britanya'nın Hollanda ile anlaşması ertesinde Hollanda'nın sömürgesi durumuna düşen Aceh, bu bağımsız devlet statüsünü de yitirdi. Hollanda'nın Endonezya üzerinde sömürgeci güç olarak egemenliğini sürdürdüğü dönemde, Aceh-Hollanda Savaşı olarak da adlandırılan savaş 1873'ten 1903'e kadar sürmüştü. O dönemin Aceh Sultanı teslim olmasına rağmen sömürgeci Hollanda'nın baskıları sürmüş ve ancak 1912'ye gelindiğinde gerilla mücadelesi de son bulmuştu. Sömürgeci askeri hükümeti 1942'ye kadar egemenliğini sürdürmüştü. 1942'de Japonya'nın Sumatra'yı işgal etmesiyle Hollanda sömürgeci güçleri de Aceh'den çekilmişti.
Endonezya'nın 1945-49 yılları arasındaki bağımsızlık mücadelesinde Aceh önemli rol oynar. Ama buna rağmen Aceh kendi bağımsızlığına kavuşmaz. Bu dönemde esas ta genel olarak Endonezya'nın bağımsızlığı için mücadele verilmektedir.
Endonezya merkezi hükümetinin Aceh'e yönelik siyasetini protesto eylemi olarak Aceh'te, 1953 yılında Bağımsız İslam Cumhuriyeti ilan edilir. Bu cumhuriyet, 1961'de merkezi hükümetin bölgeye özel statü vermesine kadar sürmüştür. 1961'de özel statü verilmesi temelinde sözkonusu cumhuriyet kendisini lağvetmiştir. Fakat, verilen özel statüyle de bağımsızlık düşüncesi son bulmamıştır.
Aceh'in merkezi hükümet tarafından baskı altına alındığı, Aceh'in talan edildiği düşünceleri varlığını korumuş ve giderek yeniden bağımsızlık mücadelesine dönüşmüştür.
GAM tarafından yürütülen silahlı mücadele ise, GAM'ın 4 Aralık 1976'da kurulmasından beri sürmektedir. Özgür Aceh Hareketi'nin (GAM) askeri kanadı ise Özgür Aceh Hareketi Ordusu'dur (AGAM). GAM'ın bağımsızlık talebi halkın büyük bölümü tarafından da desteklenmiştir, desteklenmektedir. Bu bağımsızlık talebi merkezi hükümet tarafından reddedildiği için de savaş bugüne kadar sürmüştür. Hem de Suharto döneminde, özellikle de 1989'dan Suharto'nun istifa ettiği Mayıs 1998'e kadarki dönemde yoğun saldırılara, on iki binin üzerinde insanın yaşamını yitirmesine rağmen mücadele sürmüştür.
Bu dönemde Aceh'in geleceği hakkında referandum yapılması talebi reddedilmiştir. 1999-2001 döneminde, dönemin başkanı Abdurahman Vahid ülkedeki kargaşaya son vermek için de olsa biraz ılımlı siyaset sürdürür. Çatışmalar azalır. Hatta Vahid, Aceh'te bölgenin geleceğini belirlemek için referandum yapmaya bile kalkışır... Bu plan ordunun çizdiği sınırları aştığı ve Doğu Timor'daki gibi ayrılma yönünde sonuç verme ihtimali olduğu için, ordu tarafından engellenir.
Ayrılmayı engellemeye çalışan ordu da ateşkes ve otonomi için görüşmelere, insani yardıma izin verir. Bir yandan bu yönde görüşmeler sürerken, diğer yandan 11 Eylül 2001 ertesinde "antiterör yasası" ile Endonezya "güvenlik güçleri"nin Aceh'teki baskıları daha da artırılır.
Aynı zamanda Aceh'te ordunun devlet yönetiminin parçası olarak yerel stratejik alana yerleştirilmesiyle "Bölgeselkumanda" merkezi, ya da başka deyimle karargah kurulur.
Böylesi askeri karargahın kurulduğu bir ortamda ateşkes ve otonomi için görüşmeler 9 Aralık 2002'de anlaşmayla sonuçlandı.
Endonezya hükümetinin asıl amacı, Aceh'i bu anlaşmayla kendi hükümranlığı altında tutmaktı. Doğu Timor örneği bir kez daha yaşanmak istenmiyordu. Aksi halde sırada başka etnik kökenlerdeki bölgeler, adalar vardı...
Devletin bütünlüğünü koruma çabasının yanısıra, Aceh'e karşı saldırının esas nedenlerinden biri de, Aceh'in zengin yeraltı kaynaklarıdır. Genel olarak yeraltı zenginliklerinin yanısıra özel olarak zengin petrol ve doğalgaz yatakları olan Aceh, aslında bağımsızlığına kavuştuğunda kendi yeraltı zenginlikleriyle, ekonomik olarak bağımsız, kendi başına yaşama imkânı olan bir bölgedir.
Aceh bölgesindeki petrol ve doğalgazdan elde edilen gelir, merkezi hükümetin toplam gelirinin % 11'i olduğu bilgisi verilmektedir. Ayrıca kereste kaynakları bağlamında da Aceh zengin bölgelerden biridir.
210 milyonluk nüfusun beşte birinin açlık sınırı altında olduğu bir ülkede, Jakarta-merkezi hükümeti, özellikle de ordu güçleri Aceh gibi bir bölgeyi elden çıkarmak istemiyor...
Merkezi hükümetin bu amacıyla GAM içinde varolduğu söylenen, Aceh'te otonomi çerçevesinde elde edecekleri imtiyazlarla anlaşmaya hazır olan güçlerin çıkarları çakıştığında ve GAM içindeki bu güçlerin GAM'ın siyasetini belirlediği bir ortamda ortak bir noktada buluşmaları mümkündür.
Fakat böylesi bir temeldeki anlaşma da Aceh halkının özgürlüğünü kazandığı anlamına gelmez. Aceh halkının gerçek kurtuluşu ne merkezi Endonezya hükümetinin Aceh'e tanımak istediği özel statü ile, ne de kendilerine ılımlı islamcı diyen Özgür Aceh Hareketi'nin siyasetiyle mümkündür.
Aceh halkı gerçek kurtuluşa, tam bağımsızlığa ulaşmak istiyorsa, Endonezya merkezi hükümetine karşı mücadele ederken islamcı siyaset savunucularına karşı da mücadele etmelidir.

18 Haziran 2003